KÜL TiGiN ABiDESi

 

   

Kül Tigin

Güney yüzü K.T. (Doğu)

 K.T. (Batı)

 

 

 

Güney yüzü

Metin

Tercüme

1 Tengri teg tengriden bolmis Türk Bilge Kagan

bu ödke olurtum. Sabimin tüketi esidgil. Ulayu ini

yigünüm oglanim biriki ogusum budunum biriye

sadpit begler yiriya tarkat buyruk begler Otuz [Tatar...]

[1] Tanri gibi gökte olmus Türk Bilge Kagani, bu zamanda

oturdum. Sözümü tamamiyla isit. Bilhassa kücük kardes

yegenim, oglum, bütün soyum, milletim, güneydeki sadpit

beyleri, kuzeydeki tarkat, buyruk beyleri, Otuz Tatar.........

2 Tokuz Oguz begleri buduni bu sabimin edgüti esid

katigdi tingla: Ilgerü kün togsik [kop] m[ang]a

k[örür]. [Bunc]a budun

[2] Dokuz Oguz beyleri, milleti! Bu sözümü iyice isit,

adamakilli dinle: Doguda gün dogusuna, güneyde gün

ortasina, batida gün batisina, kuzeyde gece ortasina kadar,

onun icindeki millet ban tabidir. Bunca milleti

3 kop itdim. Ol amti any ig yok. Türk kagan Ötüken

yis olursar ilte bung yok. Ilgerü Santung yazika tegi

süledim, taluyka kicig tegmedim. Birigerü Tokuz

Ersinske tegi süledim, Tüpütke kicig [teg]medim.

Kurigaru Yincü ög[üz]

[3] hep düzene soktum. O simdi kötü degildir.Türk kagani

Ötüken ormaninda otursa ilde sikinti yoktur. Doguda

Santung ovasina kadar ordu sevk ettim, denize ulasmama

az kaldi. Güneyde Dokuz Ersine kadar ordu sevk ettim,

Tibete ulasmama az kaldi. Batida inci nehrini gecerek

4 kece Temir Kapigka tegi süledim. Yirigaru Yir Bayirku

yiringe tegi süledim. Bunca yirke tegi yoritdim.

Ötüken yista yig idi yok ermis. Il tutsik yir Ötüken

yis ermis. Bu yirde olurup Tabgac budun birle

[4] Demir kapiya kadar ordu sevk ettim. Kuzeyde Yir

Bayirku yerine kadar ordu sevk ettim. Bunca yere kadar

yürüttüm. Ötüken ormanindan daha iyisi hic yokmus.

Il tutucak yer Ötüken ormani imis. Bu yerde oturup

Cin milleti ile

5 tüzültüm. Altun kümüs isgiti kutay bungsuz anca birür.

Tabgac budun sabi sücig agisi yimsak ermis. Sücig sabin

yimsak agin arip irak budunug anca yagutir ermis.

Yagura kondukda kisre any ig bilig anda övür ermis.

[5] anlastim. Altini, gümüsü, ipegi ipekliyi sikintisiz öylece

veriyor. Cin milletinin sözü tatli,ipek kumasi yumusak imis.

Tatli sözle, yumusak ipek kumasla aldatip uzak milleti

öylece yaklastirirmis. Yaklastirip konduktan sonra, kötü

seyleri o zaman düsünürmüs.

6 Edgü bilge kisig edgü alp kisig yoritmaz ermis. Bir kisi

yang ilsar ogusi buduni bisükinge tegi kidmaz ermis.

Sücig sabinga yimsak agisinga arturup öküs Türk budun

öltüg. Türk budun ölsiking. Biriye Cogay yis Tögültün

[6] iyi bilgili insani, iyi cesur insani yürütmezmis. Bir insan

yanilsa, kabilesi milleti, akrabasina kadar barindirmazmis.

Tatli sözüne, yumusak ipek kumasina aldanim cok cok,

Türk milleti, öldün;Türk milleti, öleceksin! Güneye Cogay

ormanina, Tögüldün

7 yazi konayin tiser Türk budun ölsikig. Anda anyig kisi

anca bosgurur ermis. Irak erser yablak agi birür, yaguk

erser edgü agi birür tip anca bosgurur ermis.Bilig bilmez

kisi ol sabig alip yaguru barip öküs kisi öltüg.

[7] ovasina konayim dersen, Türk milleti, öleceksin! Orda

kötü kisi söyle ögretiyormus: Uzak ise kötü mal verir, yakin

ise iyi mal verir deyip öyle ögretiyormus. Bilgi bilmez kisi o

sözü alip, yakina gidip, cok insan, öldün!

8 Ol yirgerü barsan Türk budun ölteci sen. Ötüken yir

olurup arkis tirkis isar neng bungug yok. Ötüken yis

olursar benggü il tuta olurtaci sen. Türk budun tokurkak

sen. Acsin tosik ölmez sen. Bir todsar acsik ölmez sen.

Antagingin

[8] O yere dogru gidersen, Türk milleti öleceksin! Ötüken

yerinde oturup kervan, kafile gönderirsen hic bir sikintin

yoktur. Ötüken ormaninda oturusan ebediyen il tutarak

oturacaksin. Türk milleti, toklugun kiymetini bilmezsin.

Aclik, tokluk düsünmezsin. Bir doysan acligi düsünmezsin.

Öyle oldugun

9 ücün igidmis kaganingin sabin almatin yir sayu bardig.

Kop anda alkintig, ariltig. anda kalmisi yir sayu kop toru

ölü yoriyur ertig. Teng ri yarlikadukin ücün [ö]züm

kutum bar ücün kagan olurtum. Kagan olurup

[9] icin, beslemis olan kaganinin sözünü almadan her yere

gittin. Hep orda mahvoldun, yok edildin. Orda, geri

kalaninla her yere hep zayiflayarak, ölerek yürüyordun.

Tanri buyurdugu icin, kendim devletli oldugum icin, kagan

oturdum. Kagan oturup

10 yok cigany budunug kop kubratdim. Cigany budunug

bay kildim. Az budunug öküs kildim. Azu bu sabimda

igid bar gu? Türk begler budun buni esiding. Türk

[budun ti]rip il tutsikingin bunda urtum. Yangilip

ölsikingin yime

[10] ac, fakir milleti hep toplattim.Fakir milleti zengin

kildim. Az milleti cok kildim. Yoksa, bu sözümde yalan

var mi? Türk beyleri, milleti bunu isitin! Türk milletini

toplayip il tutacagini burda vurdum. Yanilip ölecegini yine

11 bunda urtum. Neng neng sabim erser benggü taska

urtum. Angar körü biling. Türk amti budun begler bödke

körügme begler gü yangiltaci siz? Men b[enggü tas

tokitdim... Tabg]ac kaganda bedizci kelürtüm,

bedizet[t)im. Mening sabimin simadi.

[11] burda vurdum. Her ne sözüm varsa ebedi tasa vurdum.

Ona bakarak bilin. Simdiki Türk milleti,beyleri,bu zamanda

itaat eden beyler olarak mi yanilacaksiniz? Ben ebedi tas

yontturdum... Cin kaganindan resimci getirdim,resimlettim.

Benim sözümü kirmadi.

12 Tabgac kaganing icreki bedizcig iti. Angar adincig

bark yaraturtum. Icin tasin adincig bediz urturtum. Tas

tokitdim. Köng ülteki sabimin u[rturtum... On Ong

ogling]a tatinga tegi buni körü biling. Benggü tas

[12] Cin kaganin maiyetindeki resimciyi gönderdim. Ona

bambaska türbe yaptirdim. Icine disina bambaska resim

vurdurdum: Tas yontturdum. Gönüldeki sözümü

vurdurdum... On ok ogluna, yabancina kadar bunu

görüp bilin. Ebedi tas

13 tokitdim. b[u...il] erser, anca taki erig yirte irser,

anca erig yirte benggü tas tokitdim, bitid[d]im. Ani

körüp anca biling. Ol tas [...]dim.

Bu bitig bitigme atisi Yol[l]ug T[igin].

[13] yontturdum... Il ise, söyle daha erisilir yerde ise, iste

öyle erisilir yerde ebedi tas yontturdum, yazdirdim. Onu

görüp öyle bilin. Su tas... dim.

Bu yaziyi yazan yegeni Yollug Tigin

 

Doğu yüzü

 

Metin

Tercüme

1 Üze kök tengri asra yagiz yir kilindukda ikin ara kisi

ogli kilinmis. Kisi oglinda üze ecüm apam Bumin Kagan

Istemi Kagan olurmis. Olurupan Türk budunung ilin

törüsin tuta birmis, iti birmis.

[1] Üstte mavi gök,altta yagiz yer kilindikta,ikisi arasinda

insan oglu kilinmis. Insan oglunun üzerine ecdadim Bumin

Kagan, Istemi Kagan oturmus. Oturarak Türk milletinin

ilini töresini tutu vermis, düzenleyi vermis.

2 Tört bulung kop yagi ermis.Sü sülepen tört bulungdaki

budunug kop almis.kop baz kilmis.Basligig yükündürmis

tizligig sökürmis. Ilgerü Kadirkan yiska tegi kirü Temir

Kapigka tegi kondurmus. Iki ara

[2] Dört taraf hep düsman imis. Ordu sevk ederek dört

taraftaki milleti hep almis, hep tabi kilmis. Basliya bas

egdirmis,dizliye diz cöktürmüs.Doguda Kadirkan ormanina

kadar, batida Demir Kapiya kadar kondurmus.

Ikisi arasinda

3 idi oksuz Kök Türk anca olurur ermis. Bilge kagan

ermis, alp kagan ermis. Buyruki yime bilge ermis erinc,

alp ermis erinc. Begleri yime buduni yime tüz ermis. Ani

ücün ilig anca tutmis erinc. Ilig tutup törüg itmis.

Özü anca

[3] pek teskilatsiz Gök Türk öylece oturuyormus. Bilgili

kagan imis,cesur kagan imis.Buyruku yine bilgili imis tabii,

cesur imis tabii. Beyleri de milletide dogru imis. Onun icin

ili öylece tutmus tabii. Ili tutup töreyi düzenlemis.

Kendisi öylece

4 kergek bolmis. Yogci sigitci öng re kün togsikda Bökli

cöl[l]üg il Tabgac Tüpüt Apar Purum Kirkiz Üc

Kurikan Otuz Tatar Kitany Tatabi bunca budun kelipen

sigtamis yoglamis. Antag küllüg kagan ermis. Anda

kisre inisi kagan

[4] vefat etmis. Yasci, aglayici, doguda gün dogusundan

Bökli Cöllü halk, Cin, Tibet, Avar, Bizans, Kirgiz, Üc

Kurikan, Otuz Tatar, Kitay, Tatabi, bunca millet gelip

aglamis, yas tutmus. Öyle ünlü kagan imis. Ondan sonra

kücük kardesi kagan

5 bolmis erinc, ogliti kagan bolmis erinc. Anda kisre

inisi ecisin teg kilinmaduk erinc, ogli kangin teg

kilinmaduk erinc. Biligsiz kagan olurmis erinc, yablak

kagan olurmis erinc. Buyruki yime biligsiz erinc, yablak

ermis erinc.

[5] olmus tabii, ogullari kagan olmus tabii. Ondan sonra

kücük kardesi büyük kardesi gibi kilinmamis olacak.

Bilgisiz kagan oturmustur, kötü kagan oturmustur.Buyruku

da bilgisizmis tabii, kötü imis tabii.

6 Begleri buduni tüzsüz ücün Tabgac budun tebligin

kürlüg ücün armakcisin ücün inili ecili kingsürtükin

ücün begli budunlig yongsurtukin ücün Türk budun

illedük ilin icginu idmis,

[6] Beyleri, milleti ahenksiz oldugu icin, Cin milleti hilekar

ve sahtekar oldugu icin, aldatici oldugu icin, kücük kardes

ve büyük kardesi birbirine düsürdügü icin, bey ve milleti

karsilikli cekistirdigi icin, Türk milleti il yaptigi ilini elden

cikarmis,

7 kaganladuk kaganin yitürü idmis. Tabgac budunka

beglik uri oglin kul boldi, isilik kiz oglin küng boldi.

Türk begleri Türk atin iti. Tabgacgi begleri Tabgac atin

tutupan Tabgac kaganka

[7] kagan yaptigi kaganini kaybedi vermis. Cin milletine

beylik erkek evladi kul oldu, hanimlik kiz evladi cariye

oldu. Türk beyler Türk adini birakti. Cinli beyler Cin adini

tutup, Cin kaganina

8 körmis. Elig yil isig kücüg birmis. Ilgerü kün togsikda

Bökli kaganka tegi süleyim birmis. Tabgac kaganka ilin

törüsin ali birmis. Türk kara kamag

[8] itaat etmis. Elli yil isi gücü vermis. Doguda gün

dogusunda Bökli kagana kadar ordu sevk edi vermis.

Batida Demir Kapiya kadar ordu sevk edi vermis. Cin

kaganina ilini, töresini ali vermis. Türk halk

9 budun anca timis: Illig budun ertim, ilim amti kani,

kimke ilig kazganur men tir ermis. Kaganlig budun

ertim, kaganim kani, ne kaganka isig kücüg birür men

tir ermis. Anca tip Tabgac kaganka yagi bolmis.

[9] kitlesi söyle demis: Illi millet idim, ilim simdi hani, kime

ili kazaniyorum der imis. Kaganli millet idim, kaganim

hani, ne kagana isi gücü veriyorum der imis. Öyle diyip

Cin kaganina düsman olmus.

10 Yagi bolup itinü yaratunu umaduk yana icikmis.

Bunca isig kücüg birtükgerü sakinmati Türk budun

ölüreyin urugsiratayin tir ermis. Yokadu barir ermis.

Üze Türk Tengrisi Türk iduk yiri

[10]Düsman olup,kendisini tanzim ve tertip edemediginden

yine teslim olmus. Bunca isi gücü verdigini düsünmeden,

Türk milletini öldüreyim, kökünü kurutayim der imis.

Yok olmaya gidiyormus.

11 subi anca itmis. Türk budun yok bolmazun tiyin

budun bolcun tiyin kang im Iltiris Kaganig ögüm Ilbilge

Katunug tengri töpüsinde tutup yügerü kötürmis erinc.

Kang im kagan yiti yigirmi erin tasikmis. Tasra

[11] Yukarida Türk tanrisi, Türk mukaddes yeri, suyu öyle

tanzim etmis. Türk milleti yok olmasin diye, millet olsun

diye babam Iltiris Kagani, annem Ilbilge Hatunu gögün

tepesinde tutup yukari kaldirmis olacak. Babam kagan on

yedi erle disari cikmis. Disari

12 yoriyur tiyin kü esidip balikdaki tagikmis, tagdaki

inmis, tirilip yitmis er bolmis. Tengri küc birtük ücün

kangim kagan süsi böri teg ermis, yagisi kony teg ermis.

Ilgerü kurigaru sülep ti[r]m[is] kubrat[mis]. [K]amagi

[12] yürüyor diye ses isitip sehirdeki daga cikmis, dagdaki

inmis, toplanip yedi er olmus. Tanri kuvvet verdigi icin

babam kaganin askeri kurt gibi imis, düsmani koyun gibi

imis. Doguya, batiya asker sev edip toplamis, yigmis. Hepsi

13 yiti yüz er bolmis. Yiti yüz er bolup ilsiremis

kagansiramis budunug, küng edmis kuladmis budunug

Türk törüsin icginmis budunug ecüm apam törüsince

yaratmis,bosgurmis.Tölis Tardus [budunug anda itmis.]

[13] yedi yüz er olmus. Yedi yüz er olup ilsizlesmis,

kagansizlasmis, milleti, Türk töresini birakmis milleti,

ecdadimin töresince yaratmis, yetistirmis. Tölis, Tardus

milletini orda tanzim etmis.

14 Yabgug sadig anda birmis. Biriye Tabgac budun yagi

ermis. Yiriya Baz kagan Tokuz Oguz budun yagi ermis.

Kirkiz Kurikan Otuz Tatar Kitany Tatabi kop yagi

ermis. Kangim kagan bunca...

[14] Yabguyu, sadi orda vermis. Güneyde Cin milleti

düsman imis. Kuzeyde Baz Kagan, Dokuz Oguz kavmi

düsman imis. Kirgiz, Kurikan, Otuz Tatar, Kitay, Tatabi

hep düsman imis. Babam kagan bunca...

15 Kirk artuki yiti yoli sülemis, yigirmi süngüs

süngirmis. Tengri yarlikaduk ücün illigig ilsiretmis,

kaganligig kagansiratmis, yagig baz kilmis, tizligig

sökirmis, basligig yükündü[rmis. Kangim kagan anca

ilig]

[15] Kirk yedi defa ordu sevk etmis, yirmi savas yapmis.

Tanri lütfettigi icin illiyi ilsizletmis, kaganliyi

kagansizlatmis, düsmani tabi kilmis, dizliye diz cöktürmüs,

basliya bas egdirmis. Babam kagan öylece ili,

16 törüg kazganip uca barmis. Kangim kaganka Baz

kaganig balbal tikmis. Ol törüde üze ecim kagan olurti.

Ecim kagan olurupan Türk budunug yice itdi, igit[t]i.

Ciganyig [bay kildi, azig öküs kildi].

[16] töreyi kazanip, ucup gitmis. Babam kagan icin ilkin

Baz Kagani balbal olarak dikmis. O töre üzerine kagan

oturdu. Amcam kagan oturarak Türk milletini tekrar

tanzim etti, besledi. Fakiri zengin kildi, azi cok kildi.

17 Ecim kagan olurtukda özüm Tardus budun üze sad

ertim. Ecim kagan birle ilgerü Yasil Ögüz Santung

yazika tegi süledimiz. Kögmen asa Ki[rkiz yiringe

tegi süledimiz].

[17] Amcam kagan oturdugunda kendim Tardus milleti

üzerinde sad idim. Amcam kagan ile doguda Yesil Nehir,

Santung ovasina kadar ordu sevk ettik. Batida Demir

Kapiya kadar ordu sevk ettik. Kögmeni asarak Kirgiz

ülkesine kadar ordu sevk ettik.

18 Kamagi bis otuz süledimiz, üc yigirmi süngüsdümüz.

Illigig ilsiretdimiz, kaganligig kagansiratdimiz. Tizligig

sökürtümüz, basligig yükündürtümüz. Türgis kagan

Türkümüz [budunumuz erti. Bilmedükin]

[18] Yekün olarak yirmi bes defa ordu sevk ettik, on üc

defa savastik. Illiyi ilsizlestirdik,kaganliyi kagansizlastirdik.

Dizliye diz cöktürdük, basliya bas egdirdik. Türgis Kagani

Türkümüz, milletimiz idi. Bilmedigi

19 ücün bizinge yangil[d]ukin ücün kagani ölti.

Buyriki begleri yime ölti. On Ok budun emgek körti.

Ecümüz apamiz tutmis yir sub idisiz bolmazun tiyin

Az budunug itip yar[atip...]

[19] icin, bize karsi yanlis hareket ettigi icin kagani öldü.

Buyruku, beyleri de öldü. On Ok kavmi eziyet gördü.

Ecdadimizin tutmus oldugu yer, su sahipsiz olmasin diye

Az milletini tanzim ve tertip edip...

20 Bars beg erti. Kagan ati bunda biz birtimiz. Singilim

kuncuyug birtimiz. Özi yangildi, kagani ölti, buduni

küng kul boldi. Kögmen yir sub idisiz kalmazun tiyin Az

Kirkiz Budunug yarat[ip keltimiz, süngüsdümüz...ilin]

[20] Bars bey idi. Kagan adini burda biz verdik. Kücük kiz

kardesim prensesi verdik. Kendisi yanildi, kagani öldü,

milleti cariye, kul oldu. Kögmenin yeri, suyu sahipsiz

kalmasin diye Az, Kirgiz kavmini düzene sokup geldik.

Savastik...ilini

21 yana birtimiz. Ilgerü Kadirkan yisig asa budunug

anca kondurtumuz, anca itdimiz. Kurigaru Kengü

Tarmanka tegi Türk budunug anca kondurtumuz, anca

itdimiz. Ol ödke kul kullug bolmis erti, [küng künglüg

bolmis erti. Inisi ecisin bilmez erti. Ogli kangin bilmez

erti]

[21] geri verdik. Doguda Kadirkan ormani asarak milleti

öyle kondurduk, öyle düzene soktuk. Batida Kengü

Tarmana kadar Türk milleti öyle kondurduk, öyle düzene

soktuk. O zamanda kul kullu olmustu. Cariye cariyeli

olmustu. Kücük kardes büyük kardesini bilmezdi, oglu

babasini bilmezdi.

22 Anca kazganmis itmis ilimiz törümüz erti. Türk Oguz

begleri budun esiding. Üze tengri basmasar, asra yir

telinmeser, Türk budun, ilingin törüngin kim artati

[udaci erti]? Türk budun ertin,

[22] Öyle kazanilmis, düzene sokulmus ilimiz, töremiz

vardi. Türk, Oguz beyleri, milleti, isitin:Üstte gök basmasa,

altta yer delinmese, Türk milleti, ilini töreni kim boza

bilecekti? Türk milleti, vaz gec,

23 ökün! Küregüng ün ücün igidmis bilge kaganing in

ertmis barmis edgü ilinge kentü yangildig, yablak

kigürtüg. Yaraklig kandin kelin yanya iltdi. Süngüglüg

kandin kelipen süre iltdi? Iduk Ötüken y[is budun

bardig. Ilgerü barigma]

[23] pisman ol! Disipsizliginden dolayi, beslemis olan bilgili

kaganinla, hür ve müstakil iyi iline karsi kendin hata ettin,

kötü hale soktun. Silahli nereden gelip dagitarak gönderdi?

Mizrakli nereden gelerek sürüp gönderdi. Mukaddes

Ötüken ormanin milleti, gittin. Doguya giden,

24 bardig, kurigaru barigma bardig. Barduk yirde

edgüg ol erinc: Kaning subca yügürti, süngüküng tagca

yatdi. Beglik uri oglung kul boldi, isilik kiz oglung küng

boldi. Bilmedük ücün [yablakingin ücün ecim kagan

uca bardi.]

[24] gittin. Batiya giden, gittin, Gittigin yerde hayrin su

olmali: Kanin su gibi kostu, kemigin dag gibi yatti. Beylik

erkek evladin kul oldu, hanimlik kiz evladin cariye oldu.

Bilmedigin icin, kötülügün yüzünden amcam, kagan

ucup gitti.

25 Baslayu Kirkiz kaganig balbal tikdim. Türk budunug

ati küsi yok bolmazun tiyin kangim kaganig ögüm

katanug kötürmis tengri il birigme tengri Türk budun

ati küsi yok bolmazun [tiyin özümin ol tengri]

[25] Önce Kirgiz kaganini balbal olarak diktim. Türk

milletinin adi sani yok olmasin diye, babam kagani, annem

hatunu yükseltmis olan Tanri,il veren Tanri, Türk milletinin

adi sani yok olmasin diye,

26 kagan olurti erinc. Neng yilsig budunka olurmadim.

Icre assiz tasra tonsuz yabiz yablak budunda üze

olurtum. Inim Kül Tigin birle sözlestimiz. Kangimiz

ecimiz kaz[ganmis budun ati küsi yok bolmazun]

[26] kendimi o Tanri kagan oturttu tabii. Varlikli, zengin

millet üzerine oturmadim. Iste assiz, dista elbisesiz; düskün,

perisan milletin üzerine oturdum. Kücük kardesim Kül

Tigin ile konustuk. Babamizin, amcamizin kazanmis oldugu

milletin adi sani yok olmasin

27 tiyin Türk budun ücün tün udimadim, küntüz

olurmadim. Inim Kül Tigin birle iki sad birle ölü yitü

kazgandim. Anca kazganip biriki budunug ot sub

kilmadim. Men [özüm kagan olurtukuma yir sayu]

[27] diye, Türk milleti icin gece uyumadim, gündüz

oturmadim. Kücük kardesim Kül Tigin ile, iki sad ile öle

yite kazandim. Öyle kazanip bütün milleti ates,su kilmadim.

Ben kendim kagan oturdugumda, her yere

28 barmis budun ölü yitü yadagin yalingin yana kelti.

Budunug igideyim tiyin yirigaru Oguz budun tapa ilgerü

Kitany Tatabi budun tapa birigerü Tabgac tapa ulug sü

iki yigir[mi süledim ... süngüsdüm. Anda]

[28] gitmisolan millet öle yite, yaya olarak ciplak olarak

dönüp geldi. Milleti besleyeyim diye,kuzeyde Oguz kavmine

dogru, doguda Kitay, Tatabi kavmine dogru

29 kisre tengri yarlikazu kutum bar ücün ülügüm bar

ücün ölteci budunug tirgürü igit[t]im. Yaling budunug

tonlug, cigany budunug bay kildim. Az budunug öküs

kiltim. Igar illigde [igar kaganligda yig kildim. Tört

bulungdaki]

[29] sonra, Tanri bagislasin, devletim var oldugu icin,

kismetim var oldugu icin, ölecek milleti diriltip besledim.

Ciplak milleti elbiseli, fakir milleti zengin kildim. Az milleti

cok kildim. Degerli illiden, degerli kaganlidan daha iyi

kildim. Dört taraftaki

30 budunug kop baz kaldim, yagisiz kildim. Kop manga

körti. Isig kücüg birür. Bunca törüg kazganip inim Kül

Tigin özi anca kergek boldi. Kangim kagan ucdukda

inim Kül Tigin yi[ti yasda kalti ... ]

[30] milleti hep tabii kildim, düsmansiz kildim. Hep bana

itaat etti. Is gücü veriyor. Bunca töreyi kazanip kücük

kardesim Kül Tiginkendisi öyle vefat etti. Babam kagan

uctugunda kücük kardesim Kül Tigin yedi yasinda kaldi ...

31 Umay teg ögüm katun kutinga inim kül tigin er at

buldi. Alti yigirmi yasinga ecim kagan ilin törüsin anca

kazgandi. Alti Cub Sogdak tapa süledimiz, bozdumuz.

Tabgac Ong tutuk bis t[ümen sü kelti, süngüsdümüz?]

[31] Umay gibi annem hatunun devletine kücük kardesim

Kül Tigin er adini aldi. On alti yasinda, amcam kaganin

ilini, töresini söyle kazandi: Alti Cub Sogdaka dogru ordu

sevk ettik, bozduk. Cinli Ong vali, elli bin asker geldi,

savastik.

32 Kül Tigin yadagin oplayu tegdi, Ong tutuk yurcin

yaraklig eligin tutdi, yarakligdi kaganka anculadi. Ol

süg anda yok kildimiz. Bir otuz yasinga Caca sengünke

sünggüsdümüz. Ang ilki Tadinging Corung boz [atig

binip tegdi. Ol at anda]

[32] Kül Tigin yaya olarak atilip hücum etti. Ong valinin

kayin biraderini, silahli, elle tuttu, silahli olarak kagana

takdim etti.O orduyu orda yok ettik. Yirmi bir yasinda iken,

Caca generale karsi savastik. En önce Tadigin, Corun boz

atina binip hücum etti. O at orda

33 ölti. Ikinti Isbara Yamtar boz atig binip tegdi. Ol at

anda ölti. Ücünc Yigen Silig beging kedimlig tong at

binip tegdi. Ol at anda ölti. Yarinkinda yalmasinda yüz

artuk okin urti, yüzing e basing a bir ok t[egürmedi ...]

[33] öldü. Ikinci olarak Isbara Yamtarin boz atina binip

hücum etti. O at orda öldü. Zirhindan kaftanindan yüzden

fazla ok ile vurdular, yüzüne basina bir tane degdirmedi. ...

34 Tegdükin Türk begler kop bilir siz. Ol süg anda yok

kildimiz. Anda kisre Yir Bayirku Ulug Irkin yagi boldi.

Ani yany ip Türgi Yargün költe bozdumuz. Ulug Irkin

azkinya erin tezip bardi. Kül Tigin [alti otuz]

[34] Hücum ettigini, Türk beyleri, hep bilirsiniz. O orduyu

orda yok ettik. Ondan sonra Yir Bayirkunun Ulug Irkini

düsman oldu. Onu dagitip Türgi Yargun Gölünde bozduk.

Ulug Irkin azicik erle kacip gitti. Kül Tigin yirmi alti

35 yasinga Kirkiz tapa süledimiz. Süngüg batimi karig

söküpen Kögmen yisig toga yorip Kirkiz budunug uda

basdimiz. Kaganin birle Songa yisda süngüsdümüz. Kül

Tigin Bayirkun[ung ak adgi]r[ig]

[35] yasinda iken Kirgiza dogru ordu sevk ettik. Mizrak

batimi kari söküp,Kögmen ormanini asarak yürüyüp Kirgiz

kavmini uykuda bastik. Kagani ile Songa ormaninda

savastik. Kül Tigin, Bayirkunun ak aygirina

36 binip oplayu tegdi. Bir erig okun urti, iki erig udu

asuru sancdi. Ol tegdükde Bayirkunung ak adgirig

udlukin siyu urti. Kirkiz kaganin ölürtümüz, ilin altimiz.

Ol yilka Tü[rgis tapa Altun yisig]

[36] binip atilarak hücum etti. Bir eri ok ile vurdu, iki eri

kovalayip takip ederek mizrakladi. O hücum ettiginde,

Bayirkunun ak aygiri, uylugunu kirarak, vurdular. Kirgiz

kaganini öldürdük, ilini aldik. O yilda Türgise dogru Altin

ormanini

37 toga irtis ögüzüg kece yoridimiz. Türgis budunug uda

basdimiz. Türgis kagan süsi Bolcuda otca borca kelti.

Süngüstümüz. Kül Tigin basgu boz at binip tegdi.

Basgu boz k[.

[37] asarak, Irtis nehrini gecerek yürüdük. Türgis kavmini

uykuda bastik. Türgis kaganinin ordusu Bolcuda ates gibi,

firtina gibi geldi. Savastik. Kül Tigin alni beyaz boz ata

binip hücum etti. Alni beyaz boz...

38 ...] tutuz[i]. Ikisin öze alduzdi. Anda yana kirip

Türgis kagan buyruki Az tutukug elgin tutdi. Kaganin

anda ölürtümüz, ilin altimiz. Kara Türgis budun kop

icikdi. Ol budunug Tabarda ko[nturtumuz? ... ]

[38] ... tutturdu. Ikisini kendi yakalatti. Ondan sonra tekrar

girip Türgis kaganinin buyruku Az valisini elle tuttu.

Kaganini orda öldürdük, ilini aldik. Türgis avam halki hep

tabi oldu. O kavmi Tabarda kondurduk ...

39 Sogdak budun iteyin tiyin Yincü ögüzüg kece Temir

Kapigka tegi süledimiz. Anda kisre Kara Türgis budun

yagi bolmis. Kengeris tapa bardi. Bizing sü ati toruk

azuki yok erti. Yablak kisi er[ ...]

[39] Sogd milletini düzene sokayim diye inci nehrini

gecerek Demir Kapiya kadar ordu sevk ettik. Ondan sonra

Türgis avam halki hep tabi oldu. O kavmi Tabarda

kondurduk ...

40 alp er bizinge tegmis erti. Antag ödke ökünüp Kül

Tiginig az erin irtürü itimiz. Ulug süng üs süng üsmis

Alp Salci ak atin binip tegmis. Kara Türgis budunug

anda ölürmis. almis. Yana yorip ...

[40] kahraman er bize hücum etmisti. Öyle bir zamanda

pisman olup Kül Tigini az erle eristirip gönderdik. Büyük

savas savasmis. Türgis avam halkini orda öldürmüs,

yenmis. Tekrar yürüyüp.........

 

Kuzey yüzü

Metin

Tercüme

1 [...] birle Kosu tutuk birle süngüsmis. Erin kop ölirmis.

Ebin barimin [kali]siz kop kelürti. Kül Tigin yiti otuz

yasinga. Karluk budun erür barur erkli yagi boldi. Tamag

Iduk Basda süngüstümüz.

[1] [ ...] ile, Kosu vali savasmis. Askerini hep öldürmüs.

Evini, malini eksiksiz hep getirdi. Kül Tigin yirmi yedi yasina

gelince Karluk kavmi hür ve müstakil iken düsman oldu.

Tamag Iduk Basda savastik.

2 [Kül] Tigin ol süngüsde otuz yasayur erti. Alp Salci

[ak]in binip oplayu tegdi. Iki erig udu asuru sancdi.

Karlakug ölürtümüz, altimiz. Az budun yagi boldi. Kara

Költe süngüsdümüz. Kül Tigin bir kirk yasayur erti. Alp

Salci akin

[2] Kül Tigin o savasta otuz yasinda idi. Alp Saci ata binip

atilarak hücum etti. Iki eri takip edip kovalayarak

mizrakladi. Karluku öldürdük, yendik. Az milleti düsman

oldu. Kara Gölde savastik. Kül Tigin otuz bir yasinda idi.

Alp Saci akina

3 binip oplayu tegdi. Az ilteberig tutdi. Az budun anda

yok boldi. Ecim kagan ili kamsag boltukinda budun ilig

ikegü boltikinda izgil budun birle süngüsdümüz. Kül Tigin

Alp Salci akin binip

[3] binip atilarak hücum etti. Az ilteberini tuttu. Az milleti

orda yok oldu. Amcam kaganin ili sasdiginda; millet,

hükümdar ikiye ayrildiginda; Izgil milleti ile savastik. Kül

Tigin Alp Salci akina binip

4 o[playu tegd]i. Ol at anda tüs[di]. Izgil [budun] ölti.

Tokuz Oguz budun kentü budunum erti. Tengri yir

bulgakin ücün yagi boldi. Bir yilka bis yoli süngüsdümüz.

Ang ilk Togu Balikda süngüsdümüz.

[4] atilarak hücum etti. O at orda düstü. Izgil milleti öldü.

Dokuz Oguz milleti kendi milletim idi. Gök, yer bulandigi

icin düsman oldu. Bir yilda bes defa savastik. En önce Togu

Balikta savastik.

5 Kül Tigin azman akig binip oplayu tegdi. Alti erig

sancdi. Sü [t]egisinde yitinc erig kilicladi. Ikinti

Kusalgukda Ediz birle süngüsdümüz. Kül Tigin Az yagizin

binip oplayu tegip bir erig sancdi.

[5] Kül Tigin Azman akina binip atilarak hücum etti.

Alti eri mizrakladi. Askerin hücumda yedinci eri kilicladi.

Ikinci olarak Kusalgukta Ediz ile savastik. Kül Tigin Az

yagizina binip, atilarak hücum edip bir eri mizrakladi.

6 Tokuz erig egire tokidi. Ediz budun anda ölti. Ücünc

Bo[lcu]da Oguz birle süngüsdümüz. Kül Tigin Azman

akig binip tegdi, sancdi. Süsin sancdimiz, ilin altimiz.

Törtünc Cus basinda süngüsdümüz. Türk

[6] Dokuz eri cevirerek vurdu. Ediz kavmi orda öldü.

Ücüncü olarak Bolcuda Oguz ile savastik. Kül Tigin Azman

akina binip hücum etti, mizrakladi. Askerini mizrakladik,

ilini aldik. Dördüncü olarak Cus basinda savastik. Türk

7 budun adak kamsatdi. Yablak bo[ldac]i erti. Oza

[k]elmis süsin Kül Tigin agitip Tongra bir ogus alpagu

on erig Tong a Tigin yoginda egirip ölürtümüz. Bisinc

Ezginti Kadizda Oguz birle süngüsdümüz. Kül Tigin

[7] milleti ayak titretti. Perisan olacakti. Ilerleyip gelmis

ordusunu Kül Tigin püskürtüp, Tongradan bir boyu, yigit on

eri Tongra Tigin mateminde cevirip öldürdük. Besinci

olarak Ezginti Kadizda Oguz ile savastik. Kül Tigin

8 Az yagizin binip tegdi. Iki erig sancdi. b[alikk]a

b[as]ikdi. Ol sü anda ö[lti]. Amga korgan kislap yazinga

Oguzgaru sü tasikdimiz.Kül Tigin ebig baslayu kit[t]imiz.

Oguz yagi ordug basdi. Kül Tigin

[8] Az yagizina binip hücum etti. Iki eri mizrakladi, camura

soktu. O ordu orda öldü. Amga kalesinde kislayip ilk

baharinda Oguza dogru ordu cikardik. Kül Tigin evin

basinda birakarak, müdafaa tedbiri aldik. Oguz düsman,

merkezi basti. Kül Tigin

9 ögsüz akin binip tokuz eren sancdi, ordug birmedi.

Ögüm katun ulayu öglerim ekelerim kelingünüm

kuncuylarim bunca yime tirigi kung boldaci erti, ölügi

yurtda yolta yatu kaldaci ertigiz.

[9] öksüz akina binip dokuz eri mizrakladi, merkezi vermedi.

Annem hatun ve analarim, ablalarim, gelinlerim,

prenseslerim, bunca yasayanlar cariye olacakti, ölenler

yurtta yolda yatip kalacaktiniz.

10 Kül Tigin yok erser, kop ölteci ertigiz. Inim Kül Tigin

kergek boldi. Özüm sakindim. Körür közüm körmez teg,

bilir biligim bilmez teg boldi. Özüm sakindim. Öd tengri

yasar. Kisi ogli kop ölgeli törümis.

[10] Kül Tigin olmasa hep ölecektiniz. Kücük kardesim Kül

Tigin vefat etti. Kendim düsünceye daldim. Görür gözüm

görmez gibi, bilir aklim bilmez gibi oldu. Kendim düsünceye

daldim. Zamani Tanri yasar. Insan oglu hep ölmek icin

türemis.

11 Anca sakindim. Közde yas kelser tida köngülte sigit

kelser yanduru sakindim. Katigdi sakindim. Iki sad ulayu

ini yigünüm oglanim beglerim budunum közi kasi yablak

boldaci tip sakindim. Yogci sigitci Kitany Tatabi budun

baslayu

[11] Öyle düsünceye daldim. Gözden yas gelse mani olarak,

gönülden aglamak gelse geri cevirerek düsünceye daldim.

Müthis düsünceye daldim. Iki sadin ve kücük kardes

yegenimin, oglumun, beylerimin, milletimin gözü kasi kötü

olacak diyip düsünceye daldim. Yasci, aglayici olarak Kitay,

Tatabi milletinden basta

12 Udar seng ün kelti. Tabgac kaganda Isiyi Likeng kelti.

Bir tümen agi altun kümüs kergeksiz kelürti. Tüpüt

kaganda bölün kelti. Kuriya kün batsikdaki Sogd Bercik

er Bukarak ulus budunda Enik sengün Ogul Tarkan kelti.

[12] Udar general geldi. Cin kaganindan Isiyi Likeng geldi.

On binlik hazine, altin, gümüs fazla fazla getirdi. Tibet

kaganindan vezir geldi. Batida gün batisindaki Sogd, Iranli,

Buhara ülkesi halkindan Enik general, Ogul Tarkan geldi.

13 On ok oglum Türgis kaganda Makarac tamgaci Oguz

Bilge Tamgaci kelti. Kirkiz kaganda Tardus Inancu Cor

kelti. Bark itgüci bediz yaratigma bitig tas itgüci Tabgac

kagan cikani Cang sengün kelti.

[13] On Ok oglum Türgis kaganindan Makarac mühürdar,

Oguz Bilge mühürdar geldi. Kirgiz kaganindan Tardus

Inancu Cor geldi. Türbe yapici, resim yapan, kitabe tasi

yapicisi olarak Cin kaganinin yegeni Cang general geldi.

Kuzey-doğu yüzü- Metin

Kuzey-doğu yüzü- Tercüme

1 Kül Tigin kany yilka yiti yigirtmike ucdi. Tokuzunc ay

yiti otuzka yog ertürtümüz. Barkin bedizin bitig tas[in]

bicin yilka yitinc ay yiti otuzka kop alkd[imi]z. Kül Tigin

ö[zi?] kirk artuk[i y]iti yasing[a] bulit bust[adi] ...

bunca bedizcig Tuygut ilteber kelü[r]ti.

[1] Kül Tigin koyun yilinda on yedinci günde uctu.

Dokuzuncu ay, yirmi yedinci günde yas töreni tertip ettik.

Türbesini, resimini, kitabe tasini maymun yilinda yedinci ay,

yirmi yedinci günde hep bitirdik. Kül Tigin kendisi kirk yedi

yasinda bulut cöktürdü ... Bunca resimciyi Tuygut vali

getirdi.

Güney-doğu yüzü- Metin

Güney-doğu yüzü- Tercüme

1 Bunca bitig bitigme Kül Tigin atisi Yol[l]ug Tigin

bitidim. Yigirmi kün olurup bu taska bu tamka kop

Yol[l]ug Tigin bitidim. Igar oglaning izda taygununguzda

yigdi igidür ertigiz. Uca bardigiz. Tengr[ide] tirigdekice...

[1] Bunca yaziyi yazan Kül Tiginin yegeni Yollug Tigin,

yazdim. Yirmi gün oturup bu tasa, bu duvara hep Yollug

Tigin, yazdim. Degerli oglunuzdan, evladinizdan cok daha

iyi beslerdiniz. Ucup gittiniz. Gökte hayattaki gibi ...

Güney-batı yüzü- Metin

Güney-batı yüzü- Tercüme

1 Kül Tigining altunin kümisin agisin barimin tör[t

bing?] yilk[is]in ayigma Tuygut bu ... begim tigit yügerü

teng[ri ...] tas bitidim. Yol[l]ug Tigin.

[1] Kül Tiginin altinini, gümüsünü, hazinesini, servetini, dört

binlik at sürüsünü idare eden Tuygut bu ... Beyim prens

yukari gök ... tas yazdim. Yollug Tigin.

Batı yüzü- Metin

Batı yüzü- Tercüme

1 Kuridin [S]ogud örti. Inim Kül Tigin... ücün öl[ü yitü?]

isig kücüg birtük ücün Türk Bilge Kagan ayukika inim

Kül Tiginig küzedü olurtum. Inancu Apa Yargan Tarkan

atig [b]ilrtim. [An]i ögürt[üm].

[1] Batidan Sog bas kaldirdi. Kücük kardesim Kül Tigin ...

icin, öle yite isi gücü verdigi icin, Türk Bilge Kagani, nezaret

etmek üzere, kücük kardesim Kül Tigini gözeterek oturdum.

Inancu Apa Yargan Tarkan adini verdim. Onu övdürdüm.

 

 


Yazışma ortamına GiRiŞ  için lütfen tıklayın

Ekran çözünürlüğünüzün 1024 X 768 olması önerilir / web tasarım: tahmel