TONYUKUK ABiDESi
 

Tonyukuk Doğu Tonyukuk Kuzey

 
 

Birinci Taş, Batı Yüzü

Metin

Tercüme

1 Bilge Tonyukuk ben özüm Tabgac iling e kilindim.

Türk budun Tabgacka körür erti.

[1] Bilge Tonyukuk ben kendim Cin ilinde kilindim.

Türk milleti Cine tabi idi.

2 Türk budun kanin bulmayin Tabgacda adrildi,kanlandi.

Kanin kodup Tabgacka yana icikdi. Tengri anca timis erinc:

Kan birtim,

[2] Türk milleti hanini bulmayip Cinden ayrildi,hanlandi.

Hanini birakip Cine tekrar teslim oldu. Tanri söyle

demistir: Han verdim,

3 kaningin kodup icikding. Icikdük ücün Tengri ölütmis

erinc. Türk budun ölti, alkindi, yok boldi. Türk Sir budun

yirinte

[3] hanini birakip teslim oldun. Teslim oldugun icin

tanri öldürmüstür. Türk milleti öldü, mahvoldu,yok oldu.

Türk Sir milletinin yerinde

4 bod kalmadi. Ida tasda kalmisi kubranip yiti yüz boldi.

Iki ülügi atlig erti, bir ülügi yadag erti. Yiti yüz kisig

[4] boy kalmadi. Ormanda tasta kalmis olani toplanip

yedi yüz oldu. Iki kismi atli idi, bir kismi yaya idi. Yedi

yüz kisiyi

5 uduzugma ulugi sad erti. Yag[g]il tidi. Yagmisi ben ertim.

Bilge Tonyukuk Kagan mu kilayin tidim. Sakindim. Toruk

bukali semiz bukali arkada

[5] sevk eden büyükleri sad idi. Katil dedi. Katilani ben

idim. Bilge Tonyukuk. Kagan mi kilayim, dedim.

Düsündüm. Zayif boga ve semiz boga arkada

6 böngser, semiz buka toruk buka tiyin bilmez ermis tiyin

anca sakindim. Anda kisre tengri bilig birtük ücün özüm

ök kagan kildim. Bilge Tonyukuk Boyla Baga Tarkan

[6] tekme atsa; semiz boga, zayif boga oldugu bilmezmis

derler diyip, öyle düsündüm. Ondan sonra Tanri bilgi

vermedigi icin kendim bizzat kagan kildim. Bilge

Tonyukuk Boyla Baga Tarkan

7 birle Iltiris Kagan boluyin biriye Tabgacig öngre Kitany ig

yiriya Oguzug öküs ök ölürti. Bilgesi cabisi ben ök ertim.

Cogay kuzin Kara Kumug olurur ertimiz.

[7] ile beraber Iltiris Kagan olunca güneyde Cinli,

doguda Kitayi, kuzeyde Oguzu pek cok öldürdü.

Bilicisi, yardimcisi bizzat bendim. Cogayin kuzey

yamaclari ile Kara Kumda oturuyorduk.

Birinci Taş, Güney Yüzü

Metin

Tercüme

1 Kiyik yiyü tabisgan yiyü olurur ertimiz. Budun boguzi

tok erti. Yagimiz tegre ocuk teg erti, biz isig ertimiz.

Anca olurur erkli Oguzdindin körüg kelti.

[1] Geyik yiyerek, tavsan yiyerek oturuyorduk. Milletin

bogazi tok idi. Düsmanimiz etrafta ocak gibi idi, biz ates

idik. Öylece oturur iken Oguzdan casus geldi.

Körüg sabi antag: Tokuz Oguz budun üze kagan olurti

tir. Tabgacgaru Kuni sengünüg idmis. Kitanygaru

TongraEsimig idmis. Sab anca idmis: Azkinya Türk

[budun?]

[2] Casusun sözü söyle: Dokuz Oguz milletinin üzerine

kagan oturdu der. Cine dogru Ku'yu, generali göndermis.

Kitaya dogru Tongra Esimi göndermis, sözü söyle

göndermis: Azicik Türk milleti

3 yoriyur ermis, kagani alp ermis aygucisi bilge ermis,

ol iki kisi bar erser sini Tabgacig ölürteci tir men, öngre

Kitanyig ölürteci tir men, bini Oguzug

[3] yürüyormus; kagani cesur imis; müsaviri bilici imis;

o iki kisi var olursa seni, Cini öldürecek derim; doguda

Kitayi öldürecek derim; beni, Oguzu

4 ölürteci ök tir men, Tabgac biridin yan teg, Kitany

öngdinyan teg, ben yiridinta yan tegeyin, Türk Sir budun

yirinte idi yorimazun, usar idi yok kilalim

[4] da öldürecek derim; Cin, güney taraftan hücum et; ben

kuzey taraftan hücum edeyim; Türk Sir milleti, yerinde hic

yürümesin; mümkünse hep yok edelim derim.

5 tir men. Ol sabig esidip tün udisikim kelmedi, küntüz

olursikim kelmedi. Anda ötrü kaganima ötündüm. Anca

ötündüm: Tabgac Oguz Kitany bu ücegü kabis[s]ar

[5]O sözü isitip gece uyuyacagim gelmedi,gündüz oturacagim

gelmedi. Ondan sonra kaganima arz ettim. Söyle arz ettim:

Cin, Oguz, Kitay bu ücü birlesirse

6 kaltaci biz. Öz ici tasin tutmis teg biz. Yuyka erkli

tupulgali ucuz ermis, yincge erklig üzgeli ucuz. Yuyka

kalin bolsar tupulguluk alp ermis Yincge

[6] kala kalacagiz. Kendi ici distan tutulmus gibiyiz. Yufka

olanin delinmesi kolay imis, ince olani kirmak kolay. Yufka

kalin olsa delinmesi zor imis. Ince

7 yogun bolsar üzgülük alp ermis. Öngre Kitanyda biriye

Tabgacda kuriya kuridinta yiriya Oguzda iki üc bing

sümüz keltecimiz bar mu ne? Anca ötündüm.

[7] yogun olsa kirmak zor imis. Doguda Kitaydan, güneyde

Cinden, batida batililardan, kuzeyde Oguzdan iki üc bin

askerimiz, gelecegimiz var mi acaba? Böyle arz ettim.

8 Kaganim [ben] özüm Bilge Tonyukuk ötüntük

ötüncümün esidü birti. Könglüngce uduz tidi. Kök Öng

ün yoguru Ötüken yisgaru uduztum. Ingek kölükün

Toglada Oguz kelti.

[8] Kaganim benim kendimin Bilge Tonyukukun arz ettigi

maruzatimi isiti verdi. Gönlünce sevk et didi. Kök Öngü

cigneyerek Ötüken ormanina dogru sevk ettim. Inek, yük

hayvani ile Toglada

9 [Süsi üc bing] ermis. Biz iki bing ertimiz.

Süngüsdümüz. Tengri yarlikadi, yanydimiz.Ögüzke tüsdi.

Yanyduk yolta yime ölti kök. Anda ötrü Oguz kopun

kelti.

[9] Oguz geldi. Askeri üc bin imis. Biz iki bin idik. Savastik.

Tanri lütfetti, dagittik. Nehire düstü. Dagittigimiz, yolda yine

öldü hep. Ondan sonra Oguz tamamiyle geldi.

10Türk budunug Ötüken yirke ben özüm bilge Tonyukuk

Ötüken yirig konmis tiyin esidip biriyeki budun kuriyaki

yiriyaki öngreki budun kelti.

[10]Türk milletini Ötüken yerine,ben kendim bilge Tonyukuk

Ötüken yerine konmus diye isitip güneydeki millet, batidaki,

kuzeydeki, dogudaki millet geldi.

Birinci Taş, Doğu Yüzü

Metin

Tercüme

1 iki bing ertimiz. [Iki] süm[üz b]oldi. Türk budun

k8ilinga]li Türk kagan olurgali Santung balik[k]a

taluy ögüzke tegmis yok ermis. Kaganima ötünüp

sü iltdim.

[1] iki bin idik. Iki ordumuz oldu. Türk milleti kilinali, Türk

kagani oturali Santung sehrine, denize ulasmis olan yok

imis. Kaganima arz edip ordu gönderdim.

2 Santung balikka taluy ögüzke tegürtim. Üc otuz

balik sidi. Usin bunda itu yurtda yatu kalur erti. Tabgac

kagan yagimiz erti. On Ok kagani yagimiz erti.

[2] Santung sehrine,denize ulastirdim.Yirmi üc sehir zaptetti.

Uykusunu burda terk edip, yurtta yatip kalirdi. Cin kagani

düsmanimiz idi. On Ok kagani düsmanimiz idi.

3 Art[uki Kirkiz] küc[lüg kagan yagimiz] boldi. Ol üc

kagan öglesip Altun Yis üze kabisalim timis. Anca

öglesmis: Öngre Türk kagangaru sülelim timis. Angaru

sülemeser kacan [n]eng erser ol bizni,

[3] Fazla olarak Kirgizin kuvvetli kagani düsmanimiz oldu.

O üc kagan akil akila verip Altun ormani üstünde bulusalim

demis. Söyle akil akila vermisler: Doguda Türk kaganina

karsi ordu sevk edelim. Ona karsi ordu sevk etmezsek, ne

zaman bir sey olsa o bizi

4 [kagani alp ermis] aygucisi bilge ermis, kacan [n]eng

erser ölürteci kök.Ücegün kabisip sülelim,idi yok kilalim

timis. Türgis kagan anca timis Bening budunum anda

erür timis.

[4] kagani kahraman imis, müsaviri bilici imis ne zaman bir

sey olsa öldürecektir.Her ücümüz bulusup ordu sevk edelim,

tamamiyle yok edelim demis. Türgis kagani söyle demis:

Benim milletim ordadir demis.

5 [Türk budunu yime] bulganc [o] [timi]s, Oguzi yime

tarkinc ol timis.Ol sabin esidip tün yime udisikim kelmez

erti, kün yime olursikim kelmez erti. Anda sakindima.

[5] Türk milleti yine karisiklik icindedir demis. Oguzu yine

sikintidadir demis. Bu sözü isitip gece yine uyuyacagim

gelmiyordu, gündüz yine oturacagim gelmiyordu. O zamandüsündüm.

6 [Ilk Kirkiz]a sü[les]er [yig er]mis tidim. Kögmen yoli

bir ermis. Tumis tiyin esidip bu yolun yorisar yaramaci

tidim. Yirci tiledim. Cölgi Az eri bultum.

[6] Ilk olarak Kirgiza ordu sevk etsek iyi olur dedim.

Kögmenin yolu bir imis. Kapanmis diye isitip, bu yol ile

yürürsek uygun olmayacak dedim. Kilavuz aradim. Cöllü

Az kavminden bir er buldum.

7 Esit[t]im: Az yir y[oli?] Ani b[irle ... er]mis, bir at

oruki ermis, anin barmis. Angar aytip bir atlig barmis

tiyin ol yolun yorisar unc tidim. Sakindim. Kaganima

[7] Isittim: Az ülkesinin yolu Ani boyunca ... imis, bir at yolu

imis, onunla gitmis. Ona söyleyip, bir atli gitmis diye o yolla

yürürsek mümkün olacak dedim. Düsündüm, kaganima

Birinci Taş, Kuzey Yüzü

Metin

Tercüme

1 ötündüm. Sü yoritdim. At altin tidim. Ak Termil kece

ogurkalatdim. At üze birtüre karig söktüm. Yukaru at

yete yadagin igac tutunu agturdum. Öngreki er

[1] Arz ettim. Asker yürüttüm. Attan asagi dedim. Ak

Termili gecip sirtlattim. At üzerine bindirip kari söktüm.

Yukariya,ati yedege alarak,yaya olarak,agaca tutunarak

cikarttim: Öndeki er

2 yoguru [idip] i bar bas asdimiz. Yubulu intimiz. On tünke

yantaki tug ebirü bardimiz. Yirci yir yangilip boguzlandi.

Bungadip kagan yelü kör timis.

[2] cigneyi verip, agac olan tepeyi astik. Yuvarlanarak

indik. On gecede dagdaki engeli dolanip gittik. Kilavuz

yeri sasirip bogazlandi. Bunalip kagan dört nala kosturu

ver demis.

3 Ani subk[a] bard[imiz]. Ol sub kodi bardimiz. Asangali

tüsürdümüz. Atig ika bayur ertimiz. Kün yime tün yime

yelü bardimiz. Kirkizig uka basdimiz.

[3] Ani suyuna vardik. O sudan asagiya gittik. Yemek

yemek icin attan indirdik. Ati agaca bagliyorduk. Gündüz

de gece de dört nala kosturup gittik.Kirgizi uykuda bastik.

4 [Usin] süngügün acdimiz. Kani süsi tirilmis.

Süngüsdümüz, sancdimiz... Kanin ölürtümüz. Kaganka

Kirkiz buduni icikdi, yükünti. Yany dimiz, Kögmen yisig

ebirü keltimiz.

[4] Uykusunu mizrak ile actik. Hani, ordusu toplanmis.

Savastik, mizrakladik. Hanini öldürdük. Kagan Kirgiz

kavmi teslim oldu, bas egdi. Geri döndük, Kögmen

ormanini dolanip geldik.

5 Kirkizda yandimiz. Türgis kaganda körüg kelti. Sabi

anteg: Öngdin kagangaru sü yorilim timis;yorimasar bizni,

kagani alp ermis aygucisi bilge ermis, kagan [n]eng erser

[5] Kirgizdan döndük. Türgis kaganindan casus geldi.Sözü

söyle: Doguda kagana karsi ordu yürütelim demis.

Yürütmezsek, bizi kagani kahraman imis, müsaviri bilici

imis ne zaman bir sey olsa

6 bizni ölürteci kök timis. Türgis kagani tasikmis tidi. On

Ok buduni kalisiz tasikmis tir. Tabgac süsi bar ermis. Ol

sabig esidip kaganim ben ebgerü tüseyin tidi.

[6] bizi öldürecektir demis. Türgis kagani disari cikmis

dedi. On Ok milleti eksiksiz disari cikmis der. Cin ordusu

var imis. O sözü isitip kaganim, ben eve ineyim dedi.

7 Katun yok bolmis erti. Ani yoglatayin tidi. Sü baring tidi,

Altun yisda olurung tidi. Sü basi Inel Kagan Tardus sad

barzun tidi. Bilge Tonyukukka banga aydi.

[7] Hatun yok olmustu. Ona yas töreni yaptirayim dedi.

Ordu, gidin dedi. Altun ormaninda oturun dedi. Ordu basi

Inel Kagan, Tardus sadi gitsin dedi. Bilge Tonyukuka,

bana söyle dedi:

8 Bu süg ilt tidi. Kiynig köng lüng ce ay, Ben sanga ne

ayayin tidi. Kelir erser kür ökülür, kelmez erser tilig sabig

ali olur tidi. Altun yisda olurtumuz.

[8] Bu orduyu sevk et dedi. Cezayi gönlünce söyle. Ben

sana ne söyliyeyim dedi. Gelirse hile toparlanir, gelmezse

haberciyi, sözü alarak otur dedi. Altun ormanina oturduk.

9 Üc körüg kisi kelti Sabi bir: Kagan sü tasikdi, On Ok

süsi kalisiz tasikdi tir. Yaris yazida tirilelim timis. Ol sabig

esidip kagangaru ol sabig itim. Kanda yan sabig yana

[9] Üc casus geldi. Sözü bir: Kagan ordu cikardi, On Ok

ordusu eksiksiz disari cikti der Yaris ovasinda toplanalim

demis. O sözü isitip, kagana o sözü ilettim. Han tarafindan

söz dönüp

10 kelti. Olurung tiyin timis. Yelme kargu edgüti urgil,

basitma timis. Bög[ü] Kagan bangaru anca yidmis. Apa

tarkangaru icre sab idmis: Bilge Tonyukuk anyig ol, üz ol,

angilur.

[10] geldi. Oturup diye söylemis. Kesif kolunu, nöbet isini

cok iyi tertip et, baskin yaptirma demis. Bögü Kagan bana

böyle haber göndermis.Apa Tarkana gizli haber göndermis

Bilge Tonyukuk kötüdür, kindardir, sasirir.

11 Sü yorilim tideci, unamang. Ol sabig esidip sü yoritdim.

Altun yisig yolsuzun asdimiz. Irtis ögüzüg kecigsizin

kectimiz. Tün katdimiz. Bolcuka tang öntörü tegdimiz.

[11] Orduyu yürütelim diyecek, kabul etmeyin. O sözü

isitip orduyu yürüttüm. Altun ormanini yol almaksizin

astik. Irtis nehrini gecit olmaksizin gectik. Geceyi gündüze

kattik. Bolcuya safak sökerken ulastik.

İkinci Taş, Batı Yüzü

Metin

Tercüme

1 Tilig kelürti. Sabi antag: Yaris yazida on tümen sü

tirilti tir. Ol sabig esidip begler kop[un]

[1] Haberci getirdiler. Sözü söyle: Yaris ovasinda yüz bin asker

toplandi der. O sözü isitip beyler bütün

2 yanalim arig ubuti yig tidi. Ben anca tir men, ben

Bilge Tonyukuk: Altun yisig asa keltimiz. Irtis ögüzüg

[2] dönelim, temiz edepli olmak iyidir dedi. Ben söyle derim, ben

Bilge Tonyukuk: Altun ormanini asarak geldik. Irtis nehrini

3 kece keltimiz. Kelmisi alp tidi, tuymadi. Tengri

Umay iduk yir sub basa birti erinc. Neke tezer biz?

[3] gecerek geldik. Geleni cesur dedi, duymadi. Tanri, Umay

Ilahe, mukaddes yer, su üzerine cökü verdi her halde. Niye

kaciyoruz?

4 Öküs tiyin neke korkur biz? Az tiyin ne basinalim?

Tegelim tidim. Tegdimiz, yulidimiz. Ikinti kün

[4] Cok diye niye korkuyoruz?Az diye ne kendimizi hor görelim?

Hücum edelim dedim. Hücum ettik, yagma ettik. Ikinci gün

5 örtce kizip kelti. Süngüsdümüz. Bizinte iki uci

singarca artuk erti. Tengri yarlikaduk ücün öküs tiyin

[5] ates gibi kizip geldi. Savastik. Bizden, iki ucu, yarisi kadar

fazla idi. Tanri lütfettigi icin, cok diye

6 korkmadimiz, süngüsdümüz. Tardus sadra udi

yaydimiz. Kaganin tutdumuz. Yabgusin sadin

[6] korkmadik, savastik. Tardus sadina kadar kovalayip

dagittik. Kaganini tuttuk. Yabgusunu, sadini

7 anda ölürti. Eligce er tutdumuz. Ol ok tün budunun

sayu itimiz. Ol sabig esidip On Ok begleri buduni kop

[7] orda öldürdüler. Elli kadar er tuttuk. O ayni gece halkina

haber gönderdik. O sözü isitip On Ok beyleri, milleti hep

8 kelti, yükünti. Keligme beglerin budunin itip yigip,

azca budun tezmis erti, On Ok süsin sületdim.

[8] geldi, bas egdi. Gelen beylerini, milletini tanzim edip, yigip

az mikdarda millet kacmisti. On Ok ordusunu sevk ettim.

9 Biz yime süledimiz. Ani ert[t]imiz. Yincü ögüzüg

kece Tinsi Ogli aytigma bengilig Ek tagig ertü[rtüm]

[9] Biz de Ordu sevk ettik. Aniyi gectik. Inci nehrini gecerek

Tinsi Oglu denilen mukaddes Ek dagini asirdim.

İkinci Taş, Güney Yüzü

Metin

Tercüme

1 Temir Kapigka tegi irtimiz. Anda yandurtumuz. Inel

Kaganka [any ip ... t saka?] Tezik Tokar [s... in ...]

[1] Demir Kapiya kadar eristik. Ordan döndürdük. Inel

Kagana korkup ... Tezik, Tokar ...

2 anda berüki Suk baslig Sogdak budun kop kelti, yükinti

[ ... ]. Türk budun Temir Kapigka Tinsi Ogli

[2] ondan berideki Suk basli Sogdak milleti hep geldi, bas

egdi ... Türk millerinin Demir Kapiya, Tinsi Oglu,

3 Tinsi Ogli aytigma tagka tegmis idi yok ermis. Ol yirte ben

Bilge Tonyukuk tegürtük ücün

[3] Tinsi Oglu denilen daga ulastigi hic yokmus. O yere

ben Bilge Tonyukuk ulastirdigim icin

4 sarig altun ürüng kümüs kiz kuduz egri tebi agi bungsuz

kelürti. Iltiris Kagan bilgesin ücün

[4] sari altin, beyaz gümüs, kiz kadin, egri deve mal

zahmetsizce getirdi. Iltiris Kagan bilici oldugu icin,

5 alpin ücü Tabgacka yiti yigirmi süng üsdi, Kitanyka yiti

süngüsdi, Oguzka bis süngüsdi. Anda ayguci[si]

[5] cesur oldugu icin, Cine karsi on yedi defa savasti,

Kitaya karsi yedi defa savasti, Oguza karsi bes defa

savasti. Onlarda müsaviri

6 yime ben ök ertim, yagicisi yime ben ök ertim. Iltiris

Kaganka Türk Bögü Kaganka Türk Bilge Kaganka.

[6] yine bizzat ben idim, kumandani bizzat ben idim. Iltiris

Kagana, Türk Bögü Kaganina, Türk Bilge Kaganina

İkinci Taş, Doğu Yüzü

Metin

Tercüme

1 Kapgan kagan [yiti] otuz yaska [ ... anda erti]. Kapgan Kagan olurti. Tün udimati,

[1] Kapgan Kagan yirmi yedi yasinda ... orda ... idi.  Kapgan kagan oturdu. Gece uyumadi,

2 küntüz olurmati. Kizil kanim tüküti kara terim yügürti isig kücüg birtim ök. Uzun yelmeg yime itim ok

[2] gündüz oturmadi. Kizil kanimi döktürerek, kara terimi kosturarak isi, gücü verdim hep. Uzun kesif kolunu yine gönderdim hep.

3 Arkuy kargug ulgartdim ok. Yanigma yagig kelürir ertim. Kaganimin sü iltdimiz. Tengri yarlikazu

[3] Siperi, nöbet yerini büyüttüm hep. Geri dönen düsmani getirirdim. Kaganimla ordu gönderdim. Tanri korusun,

4 bu Türk budun ara yaraklig yagig yeltürmedim, tögünlüg atig yügürtmedim. Iltiris Kagan kazganmasar

[4] bu Türk milleti arasinda silahli düsmani kosturmadim, damgali ati kosturmadim. Iltiris Kagan kazanmasa,

5 udu ben özüm kazganmasar, il yime budun yime yok erteci erti.Kazgantukin ücün udu özüm kazgandugum ücün

[5] ve ben kendim kazanmasam, il de millet de yok olacakti. Kazandigi icin ve kendim kazandigim icin

6 il yime il boldi, budun yime budun boldi. Özüm kari boldum, ulug boldum. Neng yirdeki kaganlig budunka

[6] il de il oldu,millet de millet oldu. Kendim ihtiyar oldum, kocaldim. Her hangi bir yerdeki kaganli millete

7 büntegi bar erser ne bungi bar erteci ermis.

[7] böylesi var olsa, ne sikintisi mevcut olacakmis?

8 Türk Bilge Kagan ilinge bititdim. Ben Bilge Tonyukuk.

[8] Türk Bilge Kagani ilinde yazdirdim. Ben Bilge Tonyukuk.

İkinci Taş, Kuzey Yüzü

Metin

Tercüme

1 Iltiris Kagan kazganmasar, yok erti erser, ben özüm

Bilge Tonyukuk kazganmasar, ben yok ertim erser

[1] Iltiris Kagan kazanmasa, yok olsa idi, ben kendim, Bilge

Tonyukuk, kazanmasam, ben yok olsa idim,

2 Kapgan Kagan Türk Sir budun yirinte bod yime budun

yime kisi yime idi yok erteci erti.

[2] Kapgan Kaganin, Türk Sir milletinin yerinde boy da,

millet de, insan da hep yok olacakti.

3 Iltiris Kagan Bilge Tonyukuk kazganduk ücün Kapgan

Kagan Türk Sir budun yoriduki bu.

[3] Iltiris Kagan, Bilge Tonyukuk kazandigi icin Kopgan

Kaganin, Türk sir milletinin yürüdügü bu

4 Türk Bilge Kagan Türk Sir budunug Oguz budunug

igidü oturur.

[4] Türk Bilge Kagani Türk Sir milletini, Oguz milletini

besleyip oturuyor.


Yazışma ortamına GiRiŞ  için lütfen tıklayın

Ekran çözünürlüğünüzün 1024 X 768 olması önerilir / web tasarım: tahmel