Ana Sayfa
DİLİMİZİ KORUYALIM, ONA SAHİP ÇIKALIM
TÜRK DİLİ SEVDALILARININ BULUŞMA YERİ
Cevap Gönder
KAR?ILIK TÜRETME Y?LEMYNY YAPARKEN NELERY YAPMALI
Türk Dili Sevdalısı

Kayıt: 24 Mar 2006
Bildiriler: 43
Şehir: GYRESUN
Alıntıyla Cevap Gönder
KAR?ILIK TÜRETME Y?LEMYNY YAPARKEN NELERY YAPMALI NELERY YAPMAMALIYIZ?

2007 – 26 Haziran 2008


Neler Yapmalyyyz?

1) Yabancy kelimelerin birebir kar?ylyklaryny türetmeye, bulmaya ya da üretmeye çaly?malyyyz.

Örnekler:
bonjur: Günaydyn!
bukalemun: Kaya keleri. (Önerilen "bürüngen" sözcü?ü gereksizdir; çünkü birçok bilim adamy "kaya keleri" sözcü?ünden zaten "bukalemun"u anlamaktadyr)
burjuva: Kentsoylu.
bürokrasi: Kamu yönetimi.
bütçe: Geçinge.
casus / ajan: Ça?yt.
deplâsman: Dy? saha.
eskrim: Kylyç oyunu.
hands free: Dokunmasyz (TDK).
heyelan: Toprak kaymasy.
numaratör: Sayaç.
oligar?i : Takymerki.
on-line: Çevrimiçi.
onomatope: Yansyma.
optimal: En uygun.
osmoz: Geçi?me.
osteolog: Kemikbilimci.
otokontrol: Özdenetim.

2) Bir yabancy kelimenin herhangi bir anlamy ya da tüm anlamy için önerilen sözcükler e?er olanakly ise birden çok olmamalydyr. Zira insanlaryn kavram karga?asy ya?amasyny istemeyiz, de?il mi! Öte yandan bir yabancy kelime için fazladan türetilmi? kar?ylyklary ileride ba?ka yabancy kelimelere ya da kendi bilim geli?melerimizin ortaya koydu?u kavram ya da uygulayym (teknik) ürünlerine ad olarak önerebilmek için çöpe atmayyp sakly tutmalyyyz.

3) Yabancy kelimelerin birebir kar?ylyklaryny türetme yanynda dilimizin çalaryny, dolayysyyla anlatym (ifade) gücünü artyrma gayesiyle (Dikkat! Gaye "erek" de?ildir; erek ise "hedef"tir) söz konusu yabancy kelimenin yüklendi?i çe?itli anlamlar için ayry ayry sözcükler türetmeye çaly?malyyyz.

Örnekler:
adaptasyon: 1. Uyarlama. 2. Uyarlanma. 3. (Bir i?e) Aly?ma.
büro: 1. Yazy evi. 2. Yazy i?leri.
cemiyet: 1. Toplum. 2. Dernek.
Ydealizm: 1. Ülkücülük. 2. Fels. Dü?üncecilik.
varyasyon: 1. Çe?itleme. 2. De?i?im.
vizyon: 1. sine. Gösterim. 2. mec. Uzak/geni? görü?lülük.

4) Yabancy kelimelere kar?ylyk türetirken dikkate almamyz gereken önemli bir ilke de türetmek için kullanylan eklerin i?levlerine veya görevlerine uygun biçimde kullanylmasydyr.

Örnekler:
aidat: Ödenti.
amplifikatör: Yükselteç.
animizm: Canlycylyk.
kuvöz: Ya?anak (Eski TDK).
kült: Tapynç.
orgazm: Cinsel doyum, doyunum.
panorama: Tümgörü.
pazubent: Kolçak.
propaganda: Yaymaca (Kyrgyzcada ügüt kar?yly?y vardyr).
proses: Süreç.
provokatör: Ky?kyrtycy.
pipet: Akytaç.
zaviye: Açy.

5) Her ne kadar halk belle?i geçmi?te bir eke tek bir i?lev yüklemeyip eklerin i?levlerini kimi zamanlar birbiriyle ayny olarak kullanmy? olsa da dilimizin (veya i?lerin!) iyice zyvanadan çykmamasy için günümüzde kullandy?ymyz her ek için en az bir en çok üç i?lev tasarlamalyyyz.

Örnekler:
panik: Ürk-ü (Üt-ü sözcü?ü ile kar?yla?tyrylmalydyr).
refleks: Tepke (Bil-ge sözcü?üyle kar?yla?tyrylmalydyr).
badigard: Koruma (Uç-man “pilot (Kyrgyzcadaki kar?yly?y uçkuç’tur)” sözcü?üyle kar?yla?tyrylmalydyr).

6) Yabancy kelimelere kar?ylyk türetirken kar?ylyk türetmeye çaly?ty?ymyz kelimenin yansyma sözcük olmamasy dy?ynda yansyma olmayan yabancy kelimelerle de yansyma sözcük türetme ya da üretme yolu kullanylabilir.

Örnekler:
bomb: Bomba (Yansyma bir kelime oldu?u için halk diline nasyl geçmi?se oldu?u gibi kullanylmalydyr)

7) Yabancy kelimelere kar?ylyk türetmede önem vermemiz gereken ba?ka bir i? de türetti?imiz kar?yly?yn yabancy kavramyn niteli?ine yaky?acak ça?ry?yma iye veya Türk ekini açysyndan o kavrama baky?ymyzy yansytacak sözcükleri türetmektir:

Örnekler:
prezervatif: Kamy?tyryk. (Size göre de bu önerilen kar?yly?yn söyleni?i [telaffuz] “boyunduruk” kelimesini ça?ry?tyrarak tiksinti vermiyor mu? Bu durum da prezervatif’in kirli amaçlar [!] için kullanyldy?y gerçekli?ine ko?ut de?il mi? Ayryca bu öneri zina kavramyna Yslam üyesi bir Türk baky?yny da yansytmyyor mu? Dahasy kavram bakymyndan prezervatif bir boyunduruk gibi meninin dölyata?yna akmasyny engellemi? olmuyor mu? Evet, aynen öyle. Öyleyse cuk oturdu! Ha ha ha!)
hayyr (i?i): (Ülkülem sözcü?üne benzetilerek) Yyilem.

Cool Türkçenin geçmi? dönemlerinde kullanylmy?; ama günümüzde kullanylmayan sözcüklerimizi yabancy kelimelere kar?ylyk olarak -eski anlamlaryyla önerildi?i yabancy kelimenin anlamy ili?kili olmak ko?uluyla- önerilebilir.

Örnekler:
hazret: Ediz.
hikmet: Çyn söz.
ha?ret-: Kopur-.


Ne Yapmamalyyyz?

1) Birebir kar?yly?y olan yabancy kelimeleri kullanmamalyyyz.

Örnekler:
agnostik: Bilinemezci.
amil: Etken.
amnezi: Bellek yitimi.
ameliye: Y?lem.
amplifikatör: Yükselteç.
analiz etmek: Çözümlemek.
batonsale: Tuzluçubuk.
bibliyoman: Kitap delisi.
blöf: Kurusyky.
bröve: Uzluk belgesi.
Bravo!: Ya?a!
ciro: Döndürüm.
deplasman: De?i?tirmece.
defansif: Savunmaly.
dökümantasyon: Belgeleme.
empresyonist: Yzlenimci.
fonograf: Sesyazar.
greyfurt: Altyntop.
yskonto: Yndirim.
izolasyon: Yalytym.
jeneratör: Üreteç.
klik: Bölek.
larenjit: Gyrtlak yangysy.
lektör: Okutman.
memorandum: Andyç.

2) Yabancy bir kelimenin Türkçede en syk kullanylan kar?yly?y yerine en az kullanylan kar?ylyklaryny seçmemeliyiz. E?er Türkçedeki yaygyn kar?ylyk ilgili kelimenin tam kar?yly?y de?ilse yaygyn olmayan kar?ylyklar söz konusu kelimenin anlamlaryndan bir ya da birkaç tanesini ifade eden bir çalar olarak kullanylabilir.

3) Çalarly bir Türkçe konu?mayy terk etmemeliyiz. Yani syrf yabancy bir kelimenin Türkçe kar?yly?yny kullanaca?yz diye Türkçe sözcüklerin çalarlaryny göz ardy edip kavram karga?asynyn tutsa?y olan bir Türkçe konu?maya ve yazmaya çaly?mamalyyyz.

4) Türkçedeki ekleri i?levlerinin dy?ynda kullanmamalyyyz. E?er yapym eklerinin i?levlerinin dy?ynda kullanylmasy yaygynlyk kazanyrsa Türkçe sözcükler arasynda ça?ry?ym ba?y ve kavramy temsil gücü giderek azalan bir dil durumuna dü?er.

5) Yabancy bir kelimeye kar?ylyk türetirken dilin çalarlaryny azaltma aymazly?yna sapmamalyyyz!
A?a?ydaki örnekler, dilimizde yabancy kelimelerin olu?turdu?u çalarlary göstermektedir:

Örnekler:
buton: Dü?me. (Oysa her dü?me, "buton" de?ildir)
bünye: Yapy. (Oysa yapy sözcü?ü her zaman "bünye" anlamynda kullanylmaz, "bina" anlamynda da kullanylyr)
cemaat: Topluluk. (Oysa cemaatler syradan topluluklar de?ildir "din eksenli topluluk"lardyr)
ulema: Bilginler. (Ba?bakan R. T. E.’nin diline “din âlimi” anlamynda malzeme olduktan sonra daha bu kelimenin düz esemeyle “bilginler” anlamynda oldu?unu savunabilir misiniz?)

6) Yapylan kar?ylyk önerilerinde elden geldi?ince eylemlerin kök durumlary kullanylmamalydyr:

Örnekler:
med-cezir: Gel-git.
trafik: Git-gel.
zamk: Tutkal.

pek do?ru olmayan kar?ylyk türetmeleridir.


Ylhan Gül

_________________
Bary? ve Esenlik dile?iyle!..
1919
Kullanıcı kimliğini gösterilhangul1919 tarafından gönderilen tüm bildirileri bulÖzel bildiri gönderE-mek gönderKullanıcının web sitesini ziyaret et
KARŞILIK TÜRETME İŞLEMİNİ YAPARKEN NELERİ YAPMALI
Bu yazışma ortamında yeni konular açamazsınız
Bu yazışma ortamında bildirilere cevap veremezsiniz
Bu yazışma ortamında bildirileri değiştiremezsiniz
Bu yazışma ortamında bildirileri silemezsiniz
Bu yazışma ortamında anketlerde oy kullanamazsınız
Tüm saatler GMT +2 Saat  
1. sayfa (Toplam 1 sayfa)  

  
  
 Cevap Gönder  
Yeni Sayfa 2