Ana Sayfa
DİLİMİZİ KORUYALIM, ONA SAHİP ÇIKALIM
TÜRK DİLİ SEVDALILARININ BULUŞMA YERİ
Cevap Gönder
MUT
Türk Dili Sevdalısı

Kayıt: 15 Hzr 2005
Bildiriler: 549
Şehir: Ystanbul
Alıntıyla Cevap Gönder
MUT

Mutlu mutsuz sözcüklerinde +lu ile +suz’un ne oldukları belli, ancak "mut" ne ola? S.Nişanyan “Sözlerin Soyağacı” Sözlüğünde önceden mutlu sözcüğü kökenlemesinde mut kökünü Arapça mutmain’e bağlamıştı. Bugün bundan caymış görünüyor. Aşağıdaki alıntı Nişanyan'ın adı geçen yapıtından çoğaltılanmıştır (kopyalanmıştır).

mutlu < 1500 bahtiyar, mesut < ?

Türkiye Türkçesi dışında örneği olmayan bir sözcüktür. Önsesteki /m/ nihai kökeninin Türkçe olmadığını düşündürür.

mutluluk, mutsuz
01.01.2011

Nişanyan’ın “Önsesteki /m/ nihai kökeninin Türkçe olmadığını düşündürür” sözü okuyucu açısından yanlış sonuçlar doğurabilecek algılamalara neden olabilecek nitelikte eksik bir anlatım içermektedir. Niyesine gelince, en başta bugün “ben” dediğimiz adılın (zamirin) eski biçimi “men”dir. Divanı Lügatit Türk (DLT)dizinini taradığınızda önseste /m/ içeren bir sürü Türkçe sözcük bulabilirsiniz. Daha sonradan m>b dönüşümüyle neredeyse tümü /b/ ile başlayan sözcükler durumuna gelmiştir: men>ben, manmak>banmak, menzemek>benzemek, mengi>bengi, meniz>beniz, mün (=çorba)>bün, min>bin, moncuk>boncuk, mun (=sıkıntı, günümüzdeki

Bu kurallı değişimin dışında kalmış sözcükler de var, örneğin mayışmak, günümüzde de mayışmak diyoruz.

Nişanyan’ın “Türkiye Türkçesi dışında örneği olmayan bir sözcüktür.” biçimindeki bellemliğinin (notunun) ise bu sözcüğün öz Türkçeliğine ilişkin kaygı, kuşku yaratması doğaldır. Ancak, yeryüzünde oldukça geniş bir bölgede ayrı ayrı koşullarda, ayrı ayrı egemenliklerde binlerce yıldır kullanılmakta olan bir dilin kimi diyeleklerinde (lehçelerinde) öbür diyeleklerde izi olmayan sözcükler olması da bir ölçüde doğaldır. Belirtilen durum o sözcüğün kesinkes bir dış alıntı olduğunu kanıtlamaz. Dış alıntı olduğunun kesinleşebilmesi için o sözcüğün başka bir dilde kökünün, izinin bulunabilmesi, dahası dilbilimsel açıdan esemeli (mantıklı) bir biçimde bu sözcüğün o sözcükten geldiğinin açıklanabilmesi gerekir.

İ. Zeki Eyupopoğlu “Türk Dilinin Etimoloji Sözlüğü” adlı yapıtında “mut” sözcüğünün “ölçü” anlamındaki Latince “modus” sözcüğünden geldiğini belirtmiş. Derleme Sözlüğü ile Tarama Sözlüğü'nde mut/mud sözcükleri bir tahıl ölçeği birimi olarak yer alır. Güncel Türkçe Sözlük'te yer alan bu sözcük Arapça "mudd" kökenli olarak belirtilir.

Öte yandan, İngilizcedeki “mood” (=duygu durumu, tinsel durum) sözcüğünün bu yukarıdaki sözcüklerle bir ilgisi var mı bilmiyorumsa da, “mutlu, mutsuz” sözlerindeki “mut” sözcüğü ile “mood” sözcüğü arasındaki ses ile anlam yakınlığı ilginçtir.

Bu konuda bir görüş de umut sözcüğünden /u/ düşümü yoluyla oluştuğu yönündedir. Nitekim, Tahsin Banguoğlu'nun "Türkçenin Grameri" adlı yapıtının 65. betinde Türkçede ilk ünlünün, eşdeyişle ilk seslemin düşmesinin seyrek olduğu belirtildikten sonra önsesteki dar ünlünün (/ı/, /i/, /u/, /ü/ ünlüleri) düşmesinden söz edilir. Şu örnekler verilmiştir: ısıcak >sıcak, ısıtma >sıtma, umutlu >mutlu, ış ol >şol.

Son olarak kut sözcüğünden k>m dönüşümüyle oluştuğu yönünde de bir görüş bulunmakla birlikte bunun ne biçimde oluştuğuna yönelik dilbilimsel bir açıklamasına ben denk gelmiş değilim. Ayrıca bu görüş ilk bakışta dilimizde önseste /m/ imcesinden bir uzaklaşma olduğundan (anımsayınız, m>b dönüşümü) kişi usunda dilimizin bilimsel ses olaylarına aykırı bir sav düşüncesine neden olmaktadır. Dilimiz önseste /m/ imcesinden uzaklaşmakta iken ne oluyor da önsesteki /k/ imcesinin yerini /m/ imcesi alıyor?

Bu konuda benim usuma (aklıma) gelen olasılık şudur: Dilimizde “ev, mev / sayı, mayı / güzel, müzel” biçiminde bir anlatım özelliği bulunmakta olup, “kutlu mutlu olsun, kutlu mutlu yaşadık” türü anlatımlar kaynaklı olmak üzere oğur (zaman) içinde “mutlu” sözünün bu ikilemeden bağımsız bir sözcük durumuna gelmiş olması.

Kanımca bu tür bir savın güçsüz yanı büyük bir olasılıkla başkaca bir örneği olmamasıdır. Buna verilebilecek yanıt, bu oluşumun ayrıksı (istisnai) bir oluşum olduğu, ayrıca dilbilimde buna yer olduğu, dahası değme (her) dilde ayrıksılıkların bulunduğudur. Ancak, bu durumu yine de kesinlemez.

Bu savın güçlü yanı; mut/mutlu sözcüğünün anlam içeriğinin “kut” kavramı ile bağlantılı olması (nitekim DLT Dizininde “kut” sözcüğü için verilen anlamlar şunlardır: kut kut, uğur, devlet, baht, talih, saadet.), dahası yukarıda sözü edildiği biçimde dilimizde baş imceyi /m/’ye dönüştüren bir anlatım özelliğinin bulunmasıdır.

Ayrıca; Derleme Sözlüğü ile Tarama Sözlüğü'nde "saadet" gibi bir anlamda "mut" sözcüğü yer almazken "mesut (saadetli)" anlamında mutlu sözcüğünün yer alıyor olması, bugün Güncel Türkçe Sözlük'te "mutluluk" olarak açıklanan "mut" sözcüğünün dilimizde önce "mutlu" biçiminde yer bulduğunu "mut, mutsuz" biçimlerinin sonradan oluştuğunu da düşündürmektedir.


Mustafa BAĞCI

_________________
www.gelgelturkce.blogcu.com
Kullanıcı kimliğini gösterbensay tarafından gönderilen tüm bildirileri bulÖzel bildiri gönderE-mek gönderKullanıcının web sitesini ziyaret et
MUT
Bu yazışma ortamında yeni konular açamazsınız
Bu yazışma ortamında bildirilere cevap veremezsiniz
Bu yazışma ortamında bildirileri değiştiremezsiniz
Bu yazışma ortamında bildirileri silemezsiniz
Bu yazışma ortamında anketlerde oy kullanamazsınız
Tüm saatler GMT +2 Saat  
1. sayfa (Toplam 1 sayfa)  

  
  
 Cevap Gönder  
Yeni Sayfa 2